سلام بولسون سيزه عزيز اوستاد عالم ميخمانلاربوگون اوز بيليشي‎نگيز يالي دونياده اولي آد ـ آبيراي بيلن تانيلان عاريف شاهير ـ ديل آتاميز اوستاد ماغتيم قولي‎نينگ ايكي يوزيتميش‎دوردينجي «274» ييل دونوم داباراسيني بيلرمن عالم و شاهيرلارينگ و كوپ‎ليكده اونينگ زياراتينا اوزاق يولي ياقين اديب گلن موشتاق‎لاري‎نينگ قارشي‎سيندا گئچيريب اوتورماغيميزي ايران شاهيرلاري الايتا كوممد قاويس شهرينده ميراث آدلي مدنّيت مكانينگ شاهيرلاري طارپيندان باري‎نگيزا قوتلايارين. ايرانينگ پارس عالم شاهيري حكيم ابوالقاسم پردوسي‎نينگ:

کمتر کسی پيدا می شود که با ترکمن ها آشنا باشد اما مختومقلی فراغی (1170 – 1112 شمسی) را نشناسد. در تاريخ اين مردم ، مختومقلي فراغي چون ستارة تابناكی است که بر فراز آسمان ادب اين مردم مي‌درخشد. مختومقلي فراغي با اينكه ترکمن است ، اما مضامين شعرهايش مضامينی نيست که در ظرف زمان و مکان بگنجد و به يک قوم خاص محدود باشد. او با شعرهايی که سروده ، امروزه جزوی از مفاخر ادبی اين كشور و بلکه تمامی بشريت در آمده است. با نگاهی به مضامين شعرهای او ، می توانيم به ارزش های انسانی و فرا قومی پی ببريم که بيش ترين دلمشغولی های او را تشکيل می داده اند.

گسترش سريع اسلام در كشورهاي مختلف، مرهون طريقت‌هاي اسلامي است كه در زمانهاي مختلف توسط مشايخ راهبري شده‌اند. طريقت يسويه در قرن ششم هجري قمري كه توسط خواجه احمد يسوي (فوت 562 هـ .ق) به وجود آمد، نقطه عطفي در عرفان تركمن‌ محسوب مي‌شود. مشايخ طريقت يسويه ترك بودند و تعالم آن به زبان تركي ارائه مي‌شد. بسياري از مشايخ اين طريقت، تركمن مي‌باشند

حضرت مختو مقلي فراغي تخميناً 1733 ميلادي برابر با 1153 هجري قمري در حاجي قوشان ديده بدنيا گشود و در سال 1790 ميلادي برابر با 1210 هجري قمري در كوه سونگي داغي چشم از جهان فرو بست و در كنار قبر پدرش دولت محمد آزادي قرار گرفت ، ولي از طايفه گوكلان تركمنها و از تيره گركز مي باشد كه عمر گران خود را مابين اترك و گرگان سپري كرده است كه خود در اين باره ميگويد :

در بالاي صفحه 27 ديوان كامل مختومقلي فراغي چاپ 1379 (به كوشش حاج مراد دردي قاضي) بيتي از اين شاعر و عارف بزرگ مبني بر آرزوي طواف حج درج شده :

( نيتيم كعبه دير، خياليم حج دير              اخلاصيم بار حج طوافيم اتماگه )

در يكي از روزهاي خوش يمن سال1113 هجري-قمري (1733 ميلادي ) شخصي به عرصه وجود قدم گذاشت كه نام وي را مختومقلي گذاشتند كه از ستارگان و نوابع علم و ادب تركمن و جهان مي باشد. چنانكه با فروتني خاص خود را اينگونه معرفي مي كند.

قرن هيجدهم ميلادي دوره اي سياه از تاريخ منطقه حكايت مي كند. دوره اي كه در آن مردم مظلوم و تحت ستم در زير يوغ حكومتهاي ملوك الطوايفي و خانهاي حريص و زورگو قرار داشته و هر از چند گاهي يكبار با دسيسه هاي شوم آنان تمام هستي خود را مورد هجوم و قتل و غارت مي ديدند.ترس و دلهره ، خوف و وحشت و فرار از توطئه هاي خانمان بر انداز اين غارتگران در لحظه لحظه زندگي همراه اين مردم بوده و با روح و جان آنان آميخته بود.

         (آب دريا را گر نتوان كشيد                    هم بقدر تشنـگي بايد چشــيد)

تركمنينگ عارف اوغلي            شايسته صالح اوغلي

      گونينه قانع اوغلي                سن سينيگ مختومقلي

      هم عاقلي هم دانا                 هر كوزينده مونگ معني

      آدي يايران جهانا                 سن سينيگ مختومقلي

السلام عليكم اي اهل الصـبــور

 السلام عليكم اي مكاني نور 

سانگه سلام سوزملكنگ چراغي

بيك شاهير مختوم قلي فراغي

سوز استادي انسان سوير مختوم قلي فراغي    

 تركمن ايندي اولمز تيمز مجهز ديل يراغي

آزاد ليغه چاغر دنيگ هوشيار بريب غريبي    

((آغلامه غريب سن شير تك بـولار سن))

زاده شدي به گركز         مختومقلي فراغي

در بين ايل ساده             روشن بسان چراغي

            در وقت نوجواني           دولت تو را شد استاد

داغلاردان سونگ يوراب باغلارا  بارديم

ايكي سي هم مانگا جواب برديلر         

 شولانگ جوابينه چيندانام زارديم

داغي داشي گزيب ، بير بيره چاتيـب                    

بليل بوليب ،  سايراب گشدي  فراغــي

محمد صفا عبدالله ني  ياد اديــــب              

غمگين بوليب ، سوزلار ساشدي   فراغـي

مضمون كلي:

شاعر اوصاف نبك مردان جوان را بر مي شمارد و دارايي، شهامت، فرزند، خرد و پركاري را به عنوان عوامل اصلي موفقيت و كاميابي در زندگي معرفي مي كند و علي الخصوص به ستايش توانايي و گشاده دستي مي پردازد.

مضمون كلي: فراغي با عنايت به آيه «يسبح لله ما في السموات و الارض» به توصيف ذكر و تسبيح خداوند از زبان حيوانات و جمادات (بويژه پرندگان كه تمثيل ارواح بشري اند) مي پردازد و انسان را به ترك غفلت و توجه به ياد خداوند فرا مي خواند.